Diễn đàn các nhà báo môi trường

>> Khai mạc hội thảo-điền dã “Giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu ở vùng ven biển”

GS Trương Quang Học trả lời phỏng vấn đài truyền hình Việt Nam

Hai hội nghị thượng đỉnh của Liên Hợp Quốc (LHQ) trong thập kỷ chuyển tiếp giữa hai thế kỷ (Hội nghị Rio-92 và Johannesburg-02) đánh dấu một bước phát triển mới của cộng đồng thế giới – bước phát triển lấy sự hài hòa giữa ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường – phát triển bền vững (PTBV) làm chủ đạo. Chương trình nghị sự 21 (CTNS) về phát triển bền vững đã trở thành chiến lược phát triển của toàn cầu trong thế kỷ 21.

Tuy nhiên, tại nhiều quốc gia, kể cả các nước công nghiệp, trong thực tế phát triển vẫn chú ý nhiều tới tăng trưởng kinh tế, làm cho các thách thức về môi trường và xã hội (sự Suy thoái đa dạng sinh học (ĐDSH), suy thoái tài nguyên nước ngọt, suy thoái tầng ôzôn, suy thoái đất và hoang mạc hóa, ô nhiễm các chất hữu cơ độc hại khó phân hủy…) vẫn tiếp tục gia tăng, mà nghiêm trọng nhất là vấn đề biến đổi khí hậu (BĐKH) toàn cầu hiện nay.

BĐKH mà trước hết là nhiệt độ trung bình tăng và mực nước biển dâng cao đã, đang, và sẽ tác động tới tất cả các lĩnh vực tự nhiên và kinh tế xã hội trên phạm vi toàn cầu và ảnh hưởng nghiêm trọng tời tiến trình phát triển bền vững, tới việc thực hiện các Mục tiêu Thiên Niên kỷ của tất cả các quốc gia, nhất là ở các nước đang phát triển.

Chính vì vậy, thông điệp của UNEP nhân Ngày Môi trường Thế giới (5/6) những năm gần đây đều tập trung vào chủ đề BĐKH: năm 2007 là “Băng tan - một vấn đề nóng bỏng”, năm 2008 là hãy thay đổi thói quen – hướng tới một xã hội ít các bon”, năm 2009 là trái đất đang cần bạn! Hãy LIÊN HỢP lại trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu”, và tuần lễ làm sạch thế giới năm 2009 được lấy chủ đề là “Cộng đồng liên kết chống lại BĐKH”.

Việt Nam được dự đoán là một trong số ít nước sẽ chịu tác động nặng nề của BĐKH, trong đó dải ven biển (DVB) sẽ chịu hậu quả nặng nề nhất.

Bài viết này đề cập tới những thách thức của Việt Nam nói chung, DVB nói riêng trong bối cảnh chung hiện nay của PTBV và ứng phó với BĐKH.

1. Bối cảnh quốc tế

1.1. Phát triển bền vững – chiến lược phát triển của thế kỷ 21

Một cách khái quát, PTBV được xem là “sự phát triển đáp ứng đựợc nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại tới khả năng của các thế hệ tương lai trong việc thỏa mãn các nhu cầu của chính họ”.

Còn có một số định nghĩa về PTBV khác nữa, trong đó tuy còn có những vấn đề   tranh cãi,  song có một sự thống nhất cao là  đều tập trung chú ý tới phúc lợi lâu dài của con ng­­ười và đều bao hàm những yêu cầu về sự phối hợp, lồng ghép một cách hài hoà ít nhất ba mặt: (i) tăng tr­­ưởng kinh tế, (ii) công bằng xã hội và (iii) bảo vệ môi trư­­ờng trên nền của Văn hóa (H. 1). Ngoài ba mặt chủ yếu này, có nhiều ngư­­ời còn đề cập tới những khía cạnh khác của phát triển bền vững như­­ chính trị, văn hoá, tinh thần, dân tộc ... và đòi hỏi phải tính toán và cân đối chúng trong khi hoạch định các chiến lược và chính sách phát triển kinh tế - xã hội cho từng quốc gia, từng địa phư­ơng cụ thể (Bảng 1).

Bảng 1.  Từ phát triển đến phát triển bền vững

Hiện nay đã có khoảng 120 nước trên thế giới xây dựng và thực hiện CTNS 21 về PTBV cấp quốc gia và 6.416 CTNS 21 cấp địa phương.

2.1. Biến đổi khí hậu – thách thức lớn nhất của nhân loại trong thế kỷ 21

Sau cuộc tranh luận kéo dài hơn 30 năm, cho đến nay, các nhà khoa học đã có sự nhất trí cao và cho rằng trong những thập kỷ gần đây,  những hoạt động phát triển kinh tế xã hội với nhịp điệu ngày một cao trong nhiều lĩnh vực như năng lượng, công nghiệp, giao thông, nông - lâm nghiệp và sinh hoạt đã làm tăng nồng độ các khí gây hiệu ứng nhà kính (N2O, CH4, H2S và nhất là CO2) trong khí quyển, làm trái đất nóng lên, làm biến đổi hệ thống khí hậu và ảnh hưởng tới môi trường toàn cầu (Al Gore, 2006) (Hình 1).

Nhiệt độ trung bình của trái đất hiện nay đã tăng 0,74oC so với năm 1850 và dự kiến có thể tăng đến 1,4 – 6,4oC vào năm 2100, cao nhất trong khoảng 10.000 năm qua. Lượng mưa tăng khoảng 5-10%. Hậu quả là các băng ở hai cực và ở các dãy núi cao, sẽ tan ra và làm mực nước biển dâng lên khoảng 70-100cm/ 100 năm và có thể dâng cao tới 1-5m và năm 2100. Các hiện tương cực đoan của khí hậu/ thiên tai như sóng thần, bão, lũ, hạn hán sẽ xẩy ra vời cường độ, tần xuất và độ bất thường cao hơn.

BĐKH tác động lên tất cả các thành phần môi trường bao gồm cả các lĩnh vực của môi trường tự nhiên,  môi trường xã hội và sức khoẻ con người trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, mức độ tác động của BĐKH có khác nhau: nghiêm trọng ở các vùng có vĩ độ cao và ít hơn tại các vùng khác, sẽ lớn hơn ở các nước nhiệt đới, nhất là các nước đang phát triển công nghiệp nhanh ở châu Á. Những người nghèo, những người it góp phần gây ra BĐKH nhất thì lại phải chịu những thiệt hại sớm nhất và nghiêm trọng nhất về phát triển con người do BĐKH gây ra (Crutzen, 2005).

1.2.1. Bức tranh chung toàn cầu

Theo dự đoán, nhiều thành phố của các quốc gia ven biển đang đứng trước nguy cơ bị nước biển nhấn chìm do mực nước biển dâng - hậu quả trực tiếp của sự tan băng ở Bắc và Nam Cực. Trong số 33 thành phố có qui mô dân số 8 triệu người vào năm 2015, ít nhất 21 thành phố có nguy cơ cao bị nước biển nhấn chìm toàn bộ hoặc một phần và khoảng 332 triệu người sống ở vùng ven biển và đất trũng sẽ bị mất nhà cửa vì  ngập lụt.

Mức độ rủi ro cao về lãnh thổ bị thu hẹp do nước biển dâng theo thứ tự là Trung Quốc, Ấn Độ, Bangladesh, Việt Nam, Indonesia, Nhật Bản, Aicập, Hoa Kỳ, Thái Lan, và Philippines.

Nước biến dâng lên còn kèm theo hiện tượng xâm nhập mặn vào sâu hơn trong nội địa và sự nhiễm mặn của nước ngầm, tác động xấu tới sản xuất nông nghiệp và tài nguyên nước ngọt.

Tài nguyên nước và sản xuất nông nghiệp cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Theo dự đoán, đến năm 2080, sẽ có thêm khoảng 1,8 tỷ người phải đối mặt với sự khan hiếm nước, khoảng 600 triệu người sẽ phải đối mặt với nạn suy dinh dưỡng do nguy cơ năng xuất trong sản xuất nông nghiệp giảm.

Bên cạnh đó còn có khuynh hướng làm giảm chất lượng nước, sản lượng sinh học và số lượng các loài động, thực vật trong các hệ sinh thái nước ngọt, làm gia tăng bệnh tật, nhất là các bệnh mùa hè do vectơ truyền (IPCC, 1998, 2007). Trong thời gian 20-25 năm trở lại đây, có thêm khoảng 30 bệnh mới xuất hiện. Tỷ lệ bệnh nhân, tỷ lệ tử vong của nhiều bệnh truyền nhiễm gia tăng, trong đó sẽ có thêm khoảng 400 triệu người phải đối mặt với nguy cơ bị bệnh sốt rét (Al Gore, 2006).

Số lượng và tổn thất do thiên tai gây ra tăng liên tục trong những thập ký vừa qua. Theo số liệu thống kê, thiệt hại về kinh tế do thay đổi thời tiết và lũ lụt đã tăng gấp 10 lần trong vòng 50 năm qua. Số nạn nhân của lũ lụt do ảnh hưởng của BĐKH trong 5 năm 1983-1987 là 31 triệu người, tăng lên đến 130 triệu người trong 5 năm của thập kỷ sau 1993-1997 (WWC, 2003; Hotz, 2006). Riêng cơn bão Mitch (1999) đã làm chết 11.000 ở trung Mỹ; cơn bão Katrina (2005) đã làm chết hơn 1.800 người ở hai bang ven biển phía Nam của Hoa Kỳ và gây tổn thất lên tới 300 tỷ USD.

Gần đây nhất, cơn bão có tên đâu tiên của năm 2008 tại khu vực Bắc Ấn  độ dương, bão Nargis tại đồng bằng châu thổ Irrawaddy, Myanma đã làm hơn 60.000 người chết (dự đoán có thể lên tới 100.000 người), 1.400 người bị thương và 37.000 người mất tích  (theo bản tin tối 11.5.2008 của ĐPT Myanma).

Theo Nicolas Stern (2007) – nguyên chuyên gia kinh tế hàng đầu của Ngân hàng Thế giới, thì trong vòng 10 năm tới, chi phí thiệt hai do BĐKH gây ra cho toàn thế giới ước tính khoảng 7.000 tỷ USD; nếu chúng ta không làm gì để ứng phó thì thiệt hại mỗi năm sẽ chiếm khoảng  5-20% GDP, còn nếu chúng ta có những ứng phó tích cực để ổn định khí nhà kính ở mức 550ppm tới năm 2030 thì chi phí chỉ còn khoảng 1% GDP.

1.2.2. Những thách thức hiện nay

Trong thời gian gần đây, cộng đồng quốc tế đã có nhiều cố gắng trong cuộc chiện chống lại BĐKH. Sau COP 13 ở Bali, COP 14 ở Pozlan, hành loạt các cuộc Hội nghị, Hội thảo quốc tế do LHQ chủ trì đã được tổ chức tại Bonn (10-14.8.2009); tại New York (22-23.9.2009); tại Bangkok (28.9 – 9.10.2009); và Barcenola (2-6.11.2009) để chuẩn bị cho COP 15 từ 07 đến 19 tháng 12.2009 tại Copenhagen, Đan Mạch. Nhưng rất tiếc là cho tới nay các quốc gia mới chỉ thống nhất được các vấn đề điều chỉnh, hợp tác kỹ thuật, cắt giảm khí thải từ nạn đốt rừng ở các nước đang phát triển và cơ chế phân bổ nguồn vốn cho các nước đang phát triển. Những nội dung quan trọng về hai vấn đề cơ bản nhất là vấn đề tài chính và mục tiêu cắt giảm khí thải trung hạn đối với các nước phát triển vẫn chưa đạt được. Một số nước (Nhật Bản, Nauy, Cộng đồng Châu Âu) đã có cam kết giảm phát thải đáng kể nhưng Mỹ và Trung Quốc, hai nước phát thải CO2 cao nhất (mỗi nước 20% lượng khí thải toàn cầu) vẫn chưa có những cam kết chắc chắn về mức giảm phát thải cho giai đoạn tới.  Vì vậy nhiều ý kiến dự đoán rằng, một thỏa thuận quốc tế “Hậu Kyoto” để thay thế NĐT Kyoto sẽ hết thời hạn vào năm 2012 có lẽ phải sau một năm nữa.

Thêm vào đấy hiện nay thế giới đang phải đối đầu với ba cuộc khung hoảng lớn: Khủng hoảng tài chính, khủng hoảng năng lượng và an ninh lương thực.

Trương Quang Học

GS. Đại học Quốc gia Hà Nội, Trưởng Ban Biến đổi Khí hậu, VACNE